സൗദി അറേബ്യയിലെ അൽ ഉലയിൽ നിന്ന്

ഹെഗ്രയിലെ പണിതീരാത്ത ശവകുടീരം

ഹെഗ്രയിൽ ഒറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന ഖസ്ർ അൽ ഫരീദ് എന്ന ശവകുടീരത്തിന്റെ പണി ഒരിക്കലും പൂർത്തിയായിട്ടില്ല. കൊത്തുപണി തീരാത്ത അതിന്റെ താഴ്ഭാഗം ശിൽപികളുടെ പണിരീതി കാണിച്ചുതരുന്നു; ലിഖിതത്തിലെ വ്യക്തമല്ലാത്ത ഒരക്ഷരം കാരണം അതിന്റെ ഉടമയ്ക്ക് രണ്ട് പേരുകൾ പറയപ്പെടുന്നുമുണ്ട്.

എഴുതിയത്: അനസ് ഇസ്മായിൽ

നീലാകാശത്തിനു കീഴിൽ, ആളൊഴിഞ്ഞ മരുഭൂമിയിലെ സമതലത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കു നിൽക്കുന്ന ഒരു വലിയ മണൽക്കൽപ്പാറ; അതിന്റെ മുൻവശം, മുകളിൽ പടിപടിയായുള്ള അലങ്കാരങ്ങളും നാല് തൂണുകളും ഇരുണ്ട ഒരു ചെറിയ വാതിലുമുള്ള ഉയരമേറിയ ശവകുടീരമുഖപ്പായി കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നു
ഹെഗ്രയിലെ ഖസ്ർ അൽ ഫരീദ്, വൈകുന്നേരത്തെ വെളിച്ചത്തിൽ. ഫോട്ടോഗ്രാഫർ: Richard Mortel, CC BY 2.0, വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ് (Wikimedia Commons) വഴി

സൗദി അറേബ്യയിലെ ‘ഹെഗ്ര’ (Hegra) എന്ന പുരാതന നഗരത്തിന്റെ തെക്കേ പ്രവേശനകവാടത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം രണ്ട് കിലോമീറ്റർ കിഴക്കായി, സമതലത്തിൽ ഒറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന ഒരു പാറയുണ്ട്. ഏകദേശം 23 മീറ്റർ ഉയരവും 18 മീറ്റർ വീതിയുമുള്ള ആ പാറയുടെ മുൻവശത്ത്, ഏതാണ്ട് പാറയോളം തന്നെ ഉയരമുള്ള ഒരു ശവകുടീരത്തിന്റെ മുഖപ്പ് കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുകയാണ്. ‘ഖസ്ർ അൽ ഫരീദ്’ (Qasr al-Farid) എന്നാണ് ആളുകൾ അതിനെ വിളിക്കുന്നത്; ‘ഒറ്റപ്പെട്ട കൊട്ടാരം’ എന്നാണ് ആ പേരിന് നൽകാറുള്ള അർഥം. എന്നാൽ അതൊരു കൊട്ടാരമല്ല, ഒരു ശവകുടീരമാണ്; അതിന്റെ പണി ഒരിക്കലും പൂർത്തിയായിട്ടുമില്ല.

മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക്

‘നബാത്തിയർ’ (Nabataeans) എന്ന ജനതയുടെ നഗരമായിരുന്ന ഹെഗ്ര സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത് ഏകദേശം ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ് രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലാണ്. നബാത്തിയരുടെ രാജ്യത്തെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ നഗരമായിരുന്നു ഹെഗ്രയെന്ന് ‘ആർക്കിയോളജി’ (Archaeology) മാസിക പറയുന്നു; അവരുടെ തലസ്ഥാനമായ ’പെട്ര’യിൽ (Petra) നിന്ന് ഏകദേശം 500 കിലോമീറ്റർ തെക്കായിരുന്നു ഈ നഗരം. തെക്കൻ അറേബ്യയിൽ നിന്ന് മെഡിറ്ററേനിയൻ പ്രദേശത്തേക്ക് ധൂപദ്രവ്യങ്ങളും മറ്റ് സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും കൊണ്ടുപോയിരുന്ന കച്ചവടസംഘങ്ങളുടെ വ്യാപാരത്തിലൂടെയാണ് നബാത്തിയർ സമ്പന്നരായത്. അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിനെയും മെഡിറ്ററേനിയൻ ലോകത്തെയും ഏഷ്യയെയും ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന ഒരു വ്യാപാരപാതയിലായിരുന്നു ഹെഗ്രയെന്ന് യുനെസ്കോയുടെ (UNESCO) വിവരണവും പറയുന്നു. ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ് ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത 111 കൂറ്റൻ ശവകുടീരങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്; അവയിൽ 94 എണ്ണത്തിന് അലങ്കരിച്ച മുഖപ്പുകളാണുള്ളത്. 2008-ൽ, യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടം നേടുന്ന സൗദി അറേബ്യയിലെ ആദ്യത്തെ സ്ഥലമായി ഹെഗ്ര മാറുകയും ചെയ്തു.

ഈ ശവകുടീരങ്ങൾ കൊത്തിയ ശിൽപികൾ പാറയുടെ മുകളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി താഴേക്കാണ് പണിതിരുന്നത്. ഖസ്ർ അൽ ഫരീദിൽ പണി പാതിവഴിയിൽ നിന്നുപോയതുകൊണ്ട്, ആ പണിരീതിയുടെ തെളിവ് ഇന്നും അവിടെ കാണാം. മുഖപ്പിന്റെ മുകൾഭാഗത്തെ പണി പൂർത്തിയായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ താഴേക്കു വരുമ്പോൾ, ചുവരിനോടു ചേർന്നുള്ള നാല് തൂണുകളുടെ ചുവടും തണ്ടും പൂർണരൂപത്തിലായിട്ടില്ല; വാതിലിനു ചുറ്റുമുള്ള അലങ്കാരപ്പണിയും പൂർത്തിയായിട്ടില്ല; മുഖപ്പിന്റെ താഴത്തെ മൂന്നിലൊന്ന് ഭാഗത്ത് ഉളിപ്പാടുകൾ ഇപ്പോഴും അതേപടി കിടക്കുന്നു. കൊത്തിത്തുടങ്ങിയ വാതിലിന്റെ ആഴം വെച്ചുനോക്കുമ്പോൾ, ശവകുടീരത്തിന്റെ ഏകദേശം മൂന്നിലൊന്ന് ഭാഗം കൊത്താൻ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നുവെന്നാണ് ‘റോയൽ കമ്മീഷൻ ഫോർ അൽ ഉല’ (Royal Commission for AlUla) കണക്കാക്കുന്നത്.

ഈ ശവകുടീരത്തിന്റെ വാതിൽ നിലത്തുനിന്ന് ഏകദേശം നാല് മീറ്റർ ഉയരത്തിലാണ്. വാതിലിനു മുകളിൽ നടുവിലായി കാണുന്ന ചിറകുള്ള രൂപം സൂക്ഷ്മമായി കൊത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ ഇരുവശത്തുമുള്ള അലങ്കാരരൂപങ്ങൾ രൂപരേഖ മാത്രമായി നിൽക്കുകയാണ്. നടുവിലെ ആ രൂപം ഒരു ‘സ്ഫിങ്ക്സ്’ (sphinx) ആണെന്നാണ് ‘ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട്’ (Hegra Conservation Project) പറയുന്നത്. മഴു, പിക്കാസ്, കൂർത്ത ഉളി, പരന്ന ഉളി എന്നീ പണിയായുധങ്ങളുടെ പാടുകളാണ് പാറയിൽ ശേഷിക്കുന്നതെന്നും ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട് തന്നെ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

നാല് തൂണുകൾ

ഹെഗ്രയിലെ ശവകുടീരങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വലുത് ഖസ്ർ അൽ ഫരീദാണെന്ന് റോയൽ കമ്മീഷന്റെ വിവരണം പറയുന്നു. മുഖപ്പിൽ നാല് തൂണുകളുള്ള ഒരേയൊരു ശവകുടീരവും ഇതുതന്നെയാണ്; മറ്റുള്ളവയിൽ സാധാരണ രണ്ട് തൂണുകളാണ് കാണാറുള്ളത്. രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിപ്രദേശത്തെ രീതികൾ തലസ്ഥാനത്തേതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയായാണ് ‘ആർക്കിയോളജി’ മാസിക ഈ വ്യത്യാസത്തെ കാണുന്നത്.

ഈ ശവകുടീരത്തിന്റെ കാലം ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടുകളാണെന്ന് ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട് പറയുന്നു. ‘ആർക്കിയോളജി’ മാസികയാകട്ടെ, ക്രിസ്തുവർഷം ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ എപ്പോഴോ ആണ് ഇത് കൊത്തിയത് എന്നു മാത്രമാണ് പറയുന്നത്.

ഒരക്ഷരം, രണ്ട് പേരുകൾ

ഈ ശവകുടീരത്തിന്റെ വാതിലിനു മുകളിൽ ഒറ്റവരിയിലുള്ള ഒരു ലിഖിതമുണ്ട്. അതിൽ തീയതിയില്ല; ഹെഗ്രയിലെ മറ്റ് നിയമപരമായ ലിഖിതങ്ങളുടെ പതിവുരീതിയും അത് പിന്തുടരുന്നില്ല. ആ ലിഖിതത്തിലെ ഒരക്ഷരം രണ്ടുവിധത്തിൽ വായിക്കാൻ കഴിയും. ഹെഗ്രയിലെ ശവകുടീര ലിഖിതങ്ങളെക്കുറിച്ച് 1993-ൽ പുസ്തകം പ്രസിദ്ധീകരിച്ച പണ്ഡിതനായ ജെ.എഫ്. ഹീലി (J.F. Healey) ആ രണ്ട് വായനകളും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. കൂസയുടെ (Kuza) മകൻ ഹയ്യാനും (Hayyan) അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തതിപരമ്പരയ്ക്കും വേണ്ടിയുള്ളതാണ് ഈ ശവകുടീരം എന്നാണ് ഒരു വായന; കൂസയുടെ മകൻ ലിഹ്‌യാൻ (Lihyan) ഇത് സ്വന്തമാക്കി എന്നാണ് മറ്റേ വായന.

‘കൂസയുടെ മകൻ ലിഹ്‌യാന്റെ ശവകുടീരം’ എന്നാണ് ഇത് സാധാരണ അറിയപ്പെടുന്നത്; രണ്ടാമത്തെ വായനയെ ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ് ആ പേര്. ആദ്യത്തെ ഉടമയ്ക്ക് തന്റെ പേര് കൊത്തിവെക്കാൻ സമയം കിട്ടുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ഈ ശവകുടീരം മറ്റൊരാളുടെ കൈയിലെത്തിയിരിക്കാമെന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകയായ ലൈല നെഹ്‌മെ (Laïla Nehmé) അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ആ അഭിപ്രായം ശരിയാണെങ്കിൽ, ഈ ശവകുടീരം പണികഴിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയയാളുടെ പേര് അതിലില്ല; അതിൽ പേരുള്ളയാൾ ലിഹ്‌യാനോ ഹയ്യാനോ ആകാം.

അറിയാത്ത കാര്യങ്ങൾ

പണി നിന്നുപോയത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് പറയുന്ന ഒരു അവലംബവും എനിക്ക് കണ്ടെത്താനായില്ല. ഇതിനുള്ളിൽ ആരെയെങ്കിലും അടക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ എന്ന് പറയുന്ന അവലംബവും എനിക്ക് ലഭിച്ചില്ല.

എന്നാൽ ശിൽപികൾ പണി പാതിവഴിയിൽ നിർത്തിപ്പോയതുകൊണ്ട്, അവരുടെ പണിയുടെ ഓരോ ഘട്ടവും ഇന്നും ആ പാറയിൽ കാണാം. സൂര്യൻ താഴ്ന്നുനിൽക്കുന്ന നേരത്താണ് ആ അടയാളങ്ങൾ ഏറ്റവും നന്നായി തെളിഞ്ഞുകാണുന്നതെന്ന് ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട് പറയുന്നു.

അനസ് ഇസ്മായിൽ

ഈ സ്ഥലം സന്ദർശിക്കാൻ ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ? ഹെഗ്രയിലെ സന്ദർശനസമയവും അവിടേക്ക് എത്താനുള്ള വഴിയും അറിയാൻ 'സഫ്രോവ ട്രാവൽ' (Safrova Travel) കാണുക

അവലംബങ്ങൾ

  1. 'ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട്' (Hegra Conservation Project), റോയൽ കമ്മീഷൻ ഫോർ അൽ ഉല, “IGN110”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  2. 'ഹെഗ്ര കൺസർവേഷൻ പ്രോജക്ട്' (Hegra Conservation Project), റോയൽ കമ്മീഷൻ ഫോർ അൽ ഉല, “The Tomb of Lihyan, Son of Kuza”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  3. 'ഗൂഗിൾ ആർട്സ് ആൻഡ് കൾച്ചർ' (Google Arts & Culture), റോയൽ കമ്മീഷൻ ഫോർ അൽ ഉല, “The iconic tomb of Qasr al-Farid”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  4. 'ഗൂഗിൾ ആർട്സ് ആൻഡ് കൾച്ചർ' (Google Arts & Culture), റോയൽ കമ്മീഷൻ ഫോർ അൽ ഉലയും യുനെസ്കോയുടെ (UNESCO) ലോക പൈതൃക വിഭാഗവും, “Hegra: the Archaeological Site of Al-Hijr (Madâin Sâlih)”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  5. 'ആർക്കിയോളജി' (Archaeology) മാസിക, എറിക് എ. പവൽ (Eric A. Powell), “Petra’s Sister City”, 2010 ജൂലൈ/ഓഗസ്റ്റ് ലക്കം.
  6. 'അറേബ്യൻ റോക്ക് ആർട്ട് ഹെറിറ്റേജ്' (Arabian Rock Art Heritage), 'ലയാൻ കൾച്ചറൽ ഫൗണ്ടേഷൻ' (Layan Cultural Foundation), “Mada’in Saleh”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  7. 'വേൾഡ് ഹിസ്റ്ററി എൻസൈക്ലോപീഡിയ' (World History Encyclopedia), കരോൾ റദാറ്റോ (Carole Raddato), “Tomb of the Lion of Kuza, Hegra”.
  8. 'ലിവിയസ്' (Livius.org), യോന ലെൻഡറിങ് (Jona Lendering), “Incense Route”.
  9. 'വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ്' (Wikimedia Commons), “Qasr al-Farid, Hegra (Madain Salih), 1st cent. CE, Saudi Arabia (20)”, ഫോട്ടോഗ്രാഫർ Richard Mortel. പരിശോധിച്ച തീയതി