സൗദി അറേബ്യയിലെ റിയാദിൽ നിന്ന്

ഗൾഫ് ഇന്ത്യൻ രൂപയിൽ ഇടപാട് നടത്തിയ കാലം

1950-കളിൽ കുവൈത്തും ബഹ്റൈനും ഖത്തറും ട്രൂഷ്യൽ സ്റ്റേറ്റ്സും ഇടപാടുകൾ നടത്തിയിരുന്നത് ഇന്ത്യയിലെ അതേ രൂപാ നോട്ടുകൾ ഉപയോഗിച്ചായിരുന്നു. സ്വർണക്കള്ളക്കടത്ത് ആ രീതി മാറ്റി; 1959-ൽ അവിടങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കാനായി, ക്രമനമ്പർ 'Z'-ൽ തുടങ്ങുന്ന പ്രത്യേക രൂപാ നോട്ടുകൾ ഇന്ത്യ അച്ചടിച്ചിറക്കി.

എഴുതിയത്: അനസ് ഇസ്മായിൽ

ഗൾഫിൽ ഉപയോഗിക്കാനായി ഇന്ത്യ അച്ചടിച്ച ചുവന്ന ഒരു രൂപ നോട്ടിന്റെ മുൻവശവും പിൻവശവും; അതിന്റെ ക്രമനമ്പർ 'Z' എന്ന അക്ഷരത്തിലാണ് തുടങ്ങുന്നത്
ഒരു 'ഗൾഫ് രൂപ' നോട്ടിന്റെ മുൻവശവും പിൻവശവും. ക്രമനമ്പർ 'Z' എന്ന അക്ഷരത്തിലാണ് തുടങ്ങുന്നത്. ഫോട്ടോഗ്രാഫർ: Awmcphee, CC0 1.0, വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ് (Wikimedia Commons) വഴി

1950-കളിൽ ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് കുവൈത്ത്, ബഹ്റൈൻ, ഖത്തർ, ഒമാൻ എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കോ ഇന്നത്തെ യുഎഇ ആയ ’ട്രൂഷ്യൽ സ്റ്റേറ്റ്സി’ലേക്കോ (Trucial States) പോകുന്ന ഒരാൾക്ക് അവിടങ്ങളിലെ മിക്കവാറും എല്ലാ ഇടപാടുകളും ഇന്ത്യൻ രൂപയിൽത്തന്നെ നടത്താമായിരുന്നു. എന്നാൽ 1959-ൽ, ഗൾഫിൽ മാത്രം ഉപയോഗിക്കാനായി പ്രത്യേക രൂപാ നോട്ടുകൾ ഇന്ത്യ അച്ചടിച്ചിറക്കി.

രണ്ട് തീരങ്ങൾക്ക് ഒരേ നാണയം

ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഇന്ത്യ ഭരിച്ചിരുന്ന കാലം മുതലുള്ളതായിരുന്നു ഈ സംവിധാനം. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ ബ്രിട്ടീഷ് പൗണ്ട് നൽകിയാണ് രൂപ വാങ്ങിയിരുന്നത്. കൂടാതെ, ഗൾഫിലെ ബാങ്കുകൾക്ക് തങ്ങളുടെ കൈവശമുള്ള ഇന്ത്യൻ നോട്ടുകൾ ’റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ’യിലേക്ക് (Reserve Bank of India) തിരിച്ചയച്ച് പകരം വിദേശനാണ്യം വാങ്ങാനും കഴിയുമായിരുന്നു.

ഈ രണ്ടാമത്തെ സൗകര്യമാണ് പിന്നീട് പ്രശ്നമായത്. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷം ഇന്ത്യയ്ക്ക് വിദേശനാണ്യത്തിന് ക്ഷാമമുണ്ടായിരുന്നു. കള്ളക്കടത്തുകാർ രൂപാ നോട്ടുകളുമായി ചെറുപ്പക്കാരെ ഗൾഫിലേക്ക് അയച്ചിരുന്നു; ആ രൂപ കൊടുത്ത് ഗൾഫിൽനിന്ന് വാങ്ങിയ സ്വർണം അവർ ഇന്ത്യയിലേക്ക് കടത്തിക്കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്തിരുന്നു. ഗൾഫിൽ ബാക്കിയായ രൂപ റിസർവ് ബാങ്കിന് തിരികെ വിറ്റപ്പോൾ, അതിന്റെ വില ബ്രിട്ടീഷ് പൗണ്ടിൽ നൽകേണ്ടിവന്നത് ഇന്ത്യയായിരുന്നു. 1957-ലും 1958-ലും ഈ കള്ളക്കടത്ത് ആശങ്കപ്പെടുത്തുന്ന തോതിലെത്തിയെന്ന്, കടലാസുപണത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ഓസ്ട്രേലിയൻ വിദഗ്ധൻ പീറ്റർ സൈംസ് (Peter Symes) 1999-ൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. 1957-ൽ മാത്രം ഗൾഫിൽ മാറ്റിയെടുത്ത രൂപയ്ക്കു പകരമായി 9.24 കോടി ഡോളറിന് തുല്യമായ ബ്രിട്ടീഷ് പൗണ്ട് ഇന്ത്യ നൽകേണ്ടിവന്നുവെന്ന്, 1959 ഏപ്രിലിലെ ‘ന്യൂയോർക്ക് ടൈംസ്’ (The New York Times) റിപ്പോർട്ടിനെ ഉദ്ധരിച്ച് ‘സ്ക്രോൾ’ (Scroll.in) പറയുന്നു.

‘Z’ എന്ന അക്ഷരമുള്ള നോട്ട്

ഈ കള്ളക്കടത്ത് തടയാനുള്ള ബിൽ 1959 ഏപ്രിൽ 27-ന് ലോക്സഭയിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. അതിന്റെ ചുമതല വഹിച്ചത് ധനമന്ത്രി മൊറാർജി ദേശായി (Morarji Desai) ആയിരുന്നു. മുന്നറിയിപ്പൊന്നുമില്ലാതെ കൊണ്ടുവന്ന ആ ബിൽ പാർലമെന്റ് അംഗങ്ങളെ അമ്പരപ്പിച്ചുവെന്ന് സൈംസ് എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. 1959 മേയ് 1-ന് രാഷ്ട്രപതി രാജേന്ദ്ര പ്രസാദ് (Rajendra Prasad) അതിന് അംഗീകാരം നൽകി.

പുതിയ നോട്ടുകൾക്ക് അക്കാലത്തെ ഇന്ത്യൻ നോട്ടുകളുടെ അതേ രൂപകല്പനയായിരുന്നെങ്കിലും, അവ മറ്റൊരു നിറത്തിലാണ് അച്ചടിച്ചത്; ഓരോ നോട്ടിന്റെയും ക്രമനമ്പർ ‘Z’ എന്ന അക്ഷരത്തിലാണ് തുടങ്ങിയിരുന്നത്. ഒരു രൂപ, പത്ത് രൂപ, നൂറ് രൂപ എന്നിവയുടെ നോട്ടുകളാണ് ഇറക്കിയത്. ഇന്ത്യൻ രൂപയുടെ അതേ മൂല്യമുണ്ടായിരുന്ന ഈ നോട്ടുകൾ മാറ്റിയെടുക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നത് ബോംബെയിലെ റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫീസിൽ മാത്രമായിരുന്നു. ‘ഗൾഫ് രൂപ’ എന്നും ‘എക്സ്റ്റേണൽ രൂപ’ എന്നുമാണ് ആളുകൾ അവയെ വിളിച്ചിരുന്നത്. ഗൾഫിൽ സാധാരണ ഇന്ത്യൻ നോട്ടുകൾ കൈവശമുള്ളവർക്ക് അവ മാറ്റിയെടുക്കാൻ ആറാഴ്ചത്തെ സമയം നൽകി; അതിനു ശേഷം സാധാരണ നോട്ടുകൾ അവിടെ സ്വീകരിക്കാതായി.

ഹജ്ജിനുള്ള നോട്ടുകൾ

ഹജ്ജ് തീർഥാടകരുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു. ഹജ്ജിനു പോകുന്ന ഇന്ത്യക്കാർ രൂപ കൊണ്ടുപോയി സൗദി റിയാലാക്കി മാറ്റുകയായിരുന്നു പതിവ്. അതുകൊണ്ട്, ഇന്ത്യൻ തീർഥാടകർക്ക് സൗദി അറേബ്യയിൽ ഉപയോഗിക്കാനായി ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ പ്രത്യേക നോട്ടുകളും പുറത്തിറക്കി. പത്ത് രൂപയുടെയും നൂറ് രൂപയുടെയും ആ നോട്ടുകളുടെ മുൻവശത്ത് HAJ എന്ന് എഴുതിയിരുന്നു; അവയുടെ ക്രമനമ്പർ HA എന്ന അക്ഷരങ്ങളിലാണ് തുടങ്ങിയിരുന്നത്. 1960-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ ഒരു ഹജ്ജ് രൂപ ഒരു സൗദി റിയാലിനാണ് മാറ്റിയിരുന്നതെന്ന് ‘സ്ക്രോൾ’ പറയുന്നു.

ആ നോട്ടുകൾ ഉപയോഗിച്ച തീർഥാടകരിൽ ഒരാളാണ് മംഗലാപുരത്തുനിന്നുള്ള, റെയിൽവേയിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച ജീവനക്കാരനായ ഹാജി സിദ്ദീഖ് മുഹമ്മദ് (Haji Siddique Mohammed). 1963-ലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹജ്ജ്. ആ യാത്രയിൽ ഉപയോഗിച്ച നോട്ടുകളിൽ ഒന്നുരണ്ടെണ്ണം താൻ സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചിരുന്നുവെന്നും, വിരമിച്ച ശേഷം ഔദ്യോഗിക താമസസ്ഥലത്തുനിന്ന് താമസം മാറിയപ്പോൾ അവ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയെന്നും അദ്ദേഹം ’സ്ക്രോളി’നോട് പറഞ്ഞു.

ഓരോന്നായി

പിന്നീട് ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഗൾഫ് രൂപ ഉപേക്ഷിച്ചുതുടങ്ങി. 1961-ൽ കുവൈത്ത് സ്വന്തം നാണയം പുറത്തിറക്കി; ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം ബഹ്റൈനും അതേ വഴി സ്വീകരിച്ചു. 1966 ജൂണിൽ ഇന്ത്യ രൂപയുടെ മൂല്യം കുറച്ചതോടെ, ഒരു അമേരിക്കൻ ഡോളറിന്റെ വില ഒറ്റരാത്രികൊണ്ട് 4.76 രൂപയിൽ നിന്ന് 7.50 രൂപയായി ഉയർന്നു. ചില ഗൾഫ് ഭരണാധികാരികൾ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിനോട് ഇടപെടാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ ആ അഭ്യർഥന നിരസിച്ചു. മാസങ്ങൾക്കകം ഖത്തറും ദുബായും ഗൾഫ് രൂപ ഉപേക്ഷിച്ചു; കുറച്ചുകാലം സൗദി റിയാൽ ഉപയോഗിച്ച ശേഷം, രൂപയുടെ പഴയ മൂല്യത്തിൽ അവർ സ്വന്തം റിയാൽ പുറത്തിറക്കി. മറ്റ് ട്രൂഷ്യൽ സ്റ്റേറ്റുകളിൽ മിക്കവയും അതേ വഴി പിന്തുടർന്നു; അബുദാബിയാകട്ടെ ബഹ്റൈൻ ദിനാറാണ് സ്വീകരിച്ചത്. റിസർവ് ബാങ്ക് ഇറക്കിയ രൂപ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാലം ഉപയോഗത്തിലിരുന്നത് ഒമാനിലാണ്, പ്രധാനമായും അവിടത്തെ തുറമുഖങ്ങളിൽ. 1970 മേയ് മാസത്തിൽ അതിനു പകരം പുതിയ റിയാൽ നിലവിൽ വന്നു. ഗൾഫ് രൂപാ നോട്ടുകൾ പിൻവലിച്ചതോടെ ഹജ്ജ് നോട്ടുകളും നിർത്തലാക്കി.

കീശയിൽ നിന്ന് ആൽബങ്ങളിലേക്ക്

ഇന്ന് ഇവ പഴയ നോട്ടുകൾ ശേഖരിക്കുന്നവരുടെ കൈകളിലാണ്. ‘സ്പിങ്ക് ആൻഡ് സൺ’ (Spink & Son) നടത്തിയ ലേലങ്ങളിൽ പത്ത് രൂപയുടെ ഒരു ഗൾഫ് നോട്ടിന് നികുതിക്കു പുറമെ 120 ബ്രിട്ടീഷ് പൗണ്ട് വില ലഭിച്ചപ്പോൾ, നൂറ് രൂപയുടെ ഒരു ഹജ്ജ് നോട്ടിന് 44,000 പൗണ്ട് വരെ ലഭിച്ചതായി 2021-ൽ ‘സ്ക്രോൾ’ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു. 1960-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ ഒരു തീർഥാടകന് അത്തരമൊരു നൂറ് രൂപാ നോട്ട് നൂറ് റിയാലിന് മാറ്റിയെടുക്കാമായിരുന്നു.

അനസ് ഇസ്മായിൽ

ഈ സ്ഥലം സന്ദർശിക്കാൻ ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ? ദുബായിൽ ഇന്ന് കാണാനും ചെയ്യാനുമുള്ള കാര്യങ്ങൾ അറിയാൻ 'സഫ്രോവ ട്രാവൽ' (Safrova Travel) കാണുക

അവലംബങ്ങൾ

  1. 'റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ' (Reserve Bank of India) മ്യൂസിയം, “Persian Gulf Issues”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  2. 'റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ' (Reserve Bank of India) മ്യൂസിയം, “Haj Issues”. പരിശോധിച്ച തീയതി
  3. 'സ്ക്രോൾ' (Scroll.in), അജയ് കമലാകരൻ (Ajay Kamalakaran), “Gulf rupee: When the Reserve Bank of India played central banker in West Asia”.
  4. 'വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ്' (Wikimedia Commons), “India Gulf Rupee 1957.jpg”, ഫോട്ടോഗ്രാഫർ Awmcphee. പരിശോധിച്ച തീയതി