സൗദി അറേബ്യയിലെ റിയാദിൽ നിന്ന്
ആ കുന്തം എറിഞ്ഞത് ആര്?
1902 ജനുവരിയിലെ ഒരു പ്രഭാതത്തിൽ റിയാദിലെ മസ്മക് കോട്ടയുടെ കവാടത്തിൽ ഒരു കുന്തം തറച്ചു. അത് എറിഞ്ഞത് ആരാണെന്ന കാര്യത്തിലും, അതിന്റെ മുന ഇപ്പോഴും അവിടെയുണ്ടോ എന്ന കാര്യത്തിലും വിവരണങ്ങൾ തമ്മിൽ ഇന്നും വ്യത്യാസമുണ്ട്.
എഴുതിയത്: അനസ് ഇസ്മായിൽ

റിയാദ് നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുള്ള ’മസ്മക് കോട്ട’യുടെ (Masmak Fort) കവാടം ഈന്തപ്പനത്തടികൾ കൊണ്ട് നിർമിച്ചതാണ്; അതിന് ഏകദേശം 3.6 മീറ്റർ ഉയരമുണ്ട്. ആ വലിയ കവാടത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ, ഒരു സമയം ഒരാൾക്ക് മാത്രം കുനിഞ്ഞ്, ആദ്യം തല അകത്തേക്കിട്ട് കടക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ചെറിയ വാതിലുമുണ്ട്. അവിടെ ഒരു കുന്തത്തിന്റെ മുന തറച്ചിരിപ്പുണ്ടെന്ന് കേട്ടിട്ടുള്ളതിനാൽ, കോട്ട കാണാനെത്തുന്നവർ ഈ ചെറിയ വാതിലിനരികിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കവാടത്തിന്റെ തടിയിലേക്ക് സൂക്ഷിച്ചുനോക്കാറുണ്ട്. 1902 ജനുവരി 15-ലെ പ്രഭാതം മുതൽ ആ കുന്തം ഈ കവാടത്തിന്റെ കഥയുടെ ഭാഗമാണ്.
നഗരം നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു കുടുംബം
ഇമാം അബ്ദുല്ല ബിൻ ഫൈസലിന്റെ കാലത്ത്, 1865-ലാണ് റിയാദിന്റെ പ്രതിരോധത്തിനായി മസ്മക് കോട്ട നിർമിച്ചത്. കട്ടിയുള്ള മൺചുവരുകളും നാല് ഗോപുരങ്ങളും ഒരേയൊരു പ്രധാന പ്രവേശനകവാടവുമാണ് ഈ കോട്ടയ്ക്കുള്ളത്. 1891-ൽ മുലൈദയിൽ നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ആൽ സഊദ് കുടുംബം പരാജയപ്പെട്ടതോടെ റിയാദും അവർക്ക് നഷ്ടമായി. തുടർന്ന് നാടുവിടേണ്ടിവന്ന ആ കുടുംബം കുവൈത്തിലാണ് താമസമാക്കിയത്. അതിനുശേഷം, ഹായിലിലെ റഷീദി ഭരണാധികാരികൾക്കുവേണ്ടി അജ്ലാൻ എന്ന ഗവർണറാണ് റിയാദ് ഭരിച്ചത്; മസ്മക് കോട്ടയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം.
ആൽ സഊദ് കുടുംബത്തിലെ അബ്ദുറഹ്മാന്റെ മകനാണ് പിൽക്കാലത്ത് സൗദി അറേബ്യയുടെ രാജാവായിത്തീർന്ന അബ്ദുൽ അസീസ്. കുടുംബത്തിന് നഷ്ടപ്പെട്ട റിയാദ് തിരിച്ചുപിടിക്കാനായി, 1901-ന്റെ അവസാന മാസങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ബന്ധുക്കളും സ്വമേധയാ കൂടെച്ചേർന്ന കുറച്ചുപേരും അടങ്ങുന്ന ഒരു ചെറുസംഘവുമായി കുവൈത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
അമ്പത് ദിവസത്തെ കാത്തിരിപ്പ്
ആ യാത്രയിൽ വെണ്ണയും ഈന്തപ്പഴവും, ആട്ടിൻതോൽ സഞ്ചികളിൽ കരുതിയ വെള്ളവുമായിരുന്നു അവരുടെ ആശ്രയം. പിന്നീട്, റിയാദിലെ സൈനികരുടെ ജാഗ്രത കുറയുന്നതുവരെ, റുബുഉൽ ഖാലി മരുഭൂമിയുടെ അരികിലുള്ള യബ്രീൻ മരുപ്പച്ചയ്ക്കു സമീപം അമ്പത് ദിവസത്തോളം അവർ ആരുടെയും കണ്ണിൽപ്പെടാതെ ഒളിച്ചുകഴിഞ്ഞു. നിലാവ് കുറഞ്ഞ്, രാത്രികൾക്ക് ഇരുട്ടേറുന്ന റമദാൻ മാസത്തിന്റെ അവസാന ദിവസങ്ങളാണ് റിയാദിലേക്കുള്ള അവസാന യാത്രയ്ക്കായി അബ്ദുൽ അസീസ് തിരഞ്ഞെടുത്തത്.
ആ രാത്രി
അബ്ദുൽ അസീസിനൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്ന 63 പേരുടെ പേരുകൾ രേഖപ്പെടുത്തിയ ഒരു ഫലകം ഇന്ന് മസ്മക് കോട്ടയിലുണ്ട്. എന്നാൽ അവരിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരും ആ രാത്രി നഗരത്തിന്റെ മതിൽ കയറിയില്ല. സംഘത്തിലെ ഏകദേശം മൂന്നിലൊന്ന് പേർ ഒട്ടകങ്ങളോടൊപ്പം നഗരത്തിന് പുറത്തുതന്നെ നിന്നു; 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ വിവരമൊന്നും ലഭിച്ചില്ലെങ്കിൽ കുവൈത്തിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്നായിരുന്നു അവർക്ക് നൽകിയ നിർദേശം. അബ്ദുൽ അസീസിന്റെ സഹോദരൻ മുഹമ്മദ് മറ്റ് 33 പേരുമായി ഈന്തപ്പനത്തോട്ടങ്ങളിൽ കാത്തുനിന്നു. അബ്ദുൽ അസീസും കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന ഏഴ് പേരും മാത്രമാണ് നഗരത്തിന്റെ മതിൽ കയറി അകത്തുകടന്നത്.
അവർ ആദ്യം കയറിയത് ഒരു കന്നുകാലി വ്യാപാരിയുടെ വീട്ടിലായിരുന്നു; അയാൾ അവിടെനിന്ന് ഓടിപ്പോയി. ആ വീട്ടിലെ സ്ത്രീകൾ അബ്ദുൽ അസീസിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ആ സ്ത്രീകൾ ആരെയും വിവരമറിയിക്കാതിരിക്കാനായി, സംഘാംഗങ്ങൾ അവരെ അകത്താക്കി വാതിലടച്ചു. അടുത്തതായി സംഘം പോയത് ഗവർണർ അജ്ലാന്റെ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കാണ്; ഒരാളുടെ തോളിൽ മറ്റൊരാൾ കയറിനിന്നാണ് അവർ അതിനുള്ളിൽ കടന്നത്. എന്നാൽ അവിടെ അവർ കണ്ടത് പരിചാരകരെ മാത്രമാണ്; ഗവർണർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അജ്ലാൻ രാത്രി ഉറങ്ങുന്നത് വീട്ടിലല്ല, മറിച്ച് എതിർവശത്തുള്ള കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലാണെന്നും, സൂര്യോദയത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ അദ്ദേഹം പുറത്തിറങ്ങാറുള്ളൂ എന്നും അവർ അവിടെവെച്ച് മനസ്സിലാക്കി.
അങ്ങനെ, റിയാദ് തിരിച്ചുപിടിക്കാനായി മരുഭൂമി താണ്ടിവന്നവർക്ക്, നേരം പുലരുന്നതും കാത്ത് ഗവർണറുടെ വീട്ടിൽത്തന്നെ ഇരിക്കേണ്ടിവന്നു. വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം അബ്ദുൽ അസീസ് രാജാവ് തന്നെ ഈ കഥ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്; തങ്ങൾ അൽപ്പനേരം ഉറങ്ങിയെന്നും പിന്നീട് പ്രഭാത നമസ്കാരം നിർവഹിച്ചെന്നുമാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്.
സൂര്യോദയം
സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ കോട്ടയുടെ കവാടം തുറക്കുകയും, പത്തോളം അംഗരക്ഷകരോടൊപ്പം അജ്ലാൻ പുറത്തേക്ക് വരികയും ചെയ്തു. അതോടെ വീട്ടിൽ കാത്തിരുന്ന അബ്ദുൽ അസീസും കൂട്ടരും അവരുടെ നേർക്ക് കുതിച്ചു. അംഗരക്ഷകർ ചിതറിയോടിയപ്പോൾ, കൈയിൽ വാളുമായി അജ്ലാൻ ആ ചെറിയ വാതിലിനു നേർക്ക് തിരിഞ്ഞോടി. എന്നാൽ അവിടെവെച്ച് അബ്ദുൽ അസീസ് അദ്ദേഹത്തെ പിടികൂടി. അകത്തുള്ളവർ അജ്ലാനെ ഉള്ളിലേക്ക് വലിക്കുകയും, പുറത്തുനിന്ന് അബ്ദുൽ അസീസ് അദ്ദേഹത്തെ വിടാതെ പിടിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ, ഗവർണർ അൽപ്പനേരത്തേക്ക് സ്വന്തം കോട്ടയുടെ വാതിലിൽ കുടുങ്ങിപ്പോയി.
മിക്ക വിവരണങ്ങളും പറയുന്നതനുസരിച്ച്, അവിടെവെച്ചാണ് അജ്ലാനു നേർക്ക് ഒരു കുന്തം എറിഞ്ഞത്. എന്നാൽ അത് അജ്ലാന്റെ ദേഹത്ത് കൊള്ളാതെ കവാടത്തിന്റെ തടിയിൽ തറയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.
അതിനിടെ അജ്ലാൻ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കടന്നു. അബ്ദുൽ അസീസിന്റെ ബന്ധുവായ അബ്ദുല്ല ബിൻ ജിലുവി അതേ ചെറിയ വാതിലിലൂടെ അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടർന്നു; കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽവെച്ച് ഗവർണർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അകത്തുനിന്ന് കവാടം തുറന്നതോടെ ഈന്തപ്പനത്തോട്ടങ്ങളിൽ കാത്തുനിന്നവർ ഓടിയെത്തുകയും കോട്ടയിലെ സൈനികർ കീഴടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ആ പോരാട്ടത്തെക്കുറിച്ച്, തങ്ങൾ നാൽപ്പത് പേരായിരുന്നുവെന്നും എതിരിടേണ്ടിവന്നത് എൺപത് പേരെയായിരുന്നുവെന്നും അബ്ദുൽ അസീസ് രാജാവ് പിന്നീട് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അബ്ദുൽ അസീസ് തിരിച്ചെത്തിയെന്നും റിയാദിന്റെ ഭരണം ഇനി അദ്ദേഹത്തിനാണെന്നും ഒരാൾ കോട്ടയുടെ മുകളിൽ കയറിനിന്ന് നഗരവാസികളോട് വിളിച്ചുപറഞ്ഞു.
റിയാദ് തിരിച്ചുപിടിച്ച് ഏകദേശം മുപ്പത് വർഷത്തിനു ശേഷം, 1932-ലാണ് ‘സൗദി അറേബ്യ രാജ്യം’ (Kingdom of Saudi Arabia) നിലവിൽ വന്നതായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്.
ആരുടെ കുന്തം?
ആ പ്രഭാതത്തിൽ ഒരു കുന്തം കവാടത്തിൽ തറച്ചു എന്ന കാര്യത്തിൽ എല്ലാ വിവരണങ്ങളും യോജിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ അത് എറിഞ്ഞത് ആരാണെന്ന കാര്യത്തിലും അതിന്റെ മുനയ്ക്ക് പിന്നീട് എന്തു സംഭവിച്ചു എന്ന കാര്യത്തിലും അവ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്; വ്യത്യസ്തമായ മൂന്ന് വിവരണങ്ങളാണ് താഴെ കൊടുത്തിരിക്കുന്നത്.
- രാജാവിന്റെ സ്വന്തം വിവരണത്തെ ആധാരമാക്കി ‘അരാംകോ വേൾഡ്’ (Aramco World) മാസിക 1999-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ലേഖനത്തിൽ പറയുന്നത്, അബ്ദുല്ല ബിൻ ജിലുവി അജ്ലാനു നേർക്ക് എറിഞ്ഞ കുന്തമാണ് ലക്ഷ്യം തെറ്റിയതെന്നും, അതിന്റെ ഉരുക്കുമുന 1970-കളിൽ നീക്കം ചെയ്യുന്നതുവരെ തടിയിൽത്തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നുമാണ്.
- ‘അറബ് ന്യൂസ്’ (Arab News) പത്രം 2003-ൽ എഴുതിയതാകട്ടെ, കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലുള്ളവർ ചെറിയ വാതിൽ അടയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ അബ്ദുൽ അസീസ് തന്നെയാണ് ആ വാതിലിനു നേർക്ക് കുന്തം എറിഞ്ഞതെന്നും, ഒടിഞ്ഞുപോയ അതിന്റെ മുന ചെറിയ വാതിലിൽ നിന്ന് ഏതാനും സെന്റിമീറ്റർ മാത്രം അകലെ, പെട്ടെന്ന് ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാത്ത വിധത്തിൽ, ഇപ്പോഴും കവാടത്തിലുണ്ടെന്നുമാണ്.
- എന്നാൽ അതേ പത്രം 2021-ൽ എഴുതിയത്, ഫഹദ് ബിൻ ജിലുവി അജ്ലാനു നേർക്ക് എറിഞ്ഞ കുന്തമാണ് ലക്ഷ്യം തെറ്റിയതെന്നും അതിന്റെ മുന ഇപ്പോഴും അവിടെയുണ്ടെന്നുമാണ്.
ഇവയിൽ ഏത് വിവരണമാണ് ശരിയെന്ന് എനിക്ക് പറയാൻ കഴിയില്ല. ആ പ്രഭാതത്തിനു ശേഷമുള്ള കാലത്ത് ഈ കോട്ട ഒരു സംഭരണശാലയായും ജയിലായും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. 1990-കൾ മുതൽ അതൊരു മ്യൂസിയമാണ്; നവീകരണത്തിനു ശേഷം 2025-ൽ അത് വീണ്ടും തുറന്നു. ആ ചെറിയ വാതിലിനരികിൽ കുനിഞ്ഞുനിന്ന് തടിയിൽ എവിടെയാണ് നോക്കേണ്ടതെന്ന് അവിടത്തെ ഗൈഡുമാർ ഇന്നും സന്ദർശകർക്ക് കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നുണ്ട്.
അനസ് ഇസ്മായിൽ
ഈ സ്ഥലം സന്ദർശിക്കാൻ ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ? മസ്മക് കോട്ടയുടെ സന്ദർശന സമയവും അവിടേക്ക് എത്താനുള്ള വഴിയും അറിയാൻ 'സഫ്രോവ ട്രാവൽ' (Safrova Travel) കാണുക
അവലംബങ്ങൾ
- 'അരാംകോ വേൾഡ്' (Aramco World) മാസിക, “There Were 40 of Us…”, 1999 ജനുവരി/ഫെബ്രുവരി ലക്കം.
- 'അറബ് ന്യൂസ്' (Arab News) പത്രം, “At the Center of Saudi History”.
- 'അറബ് ന്യൂസ്' (Arab News) പത്രം, “Masmak Fortress: an important historical symbol of Saudi unification”.
- 'അറബ് ന്യൂസ്' (Arab News) പത്രം, “The story of all the king’s men”. പരിശോധിച്ച തീയതി
- 'സൗദിപീഡിയ' (Saudipedia), “Battle of Riyadh”. പരിശോധിച്ച തീയതി
- 'ഗൾഫ് ന്യൂസ്' (Gulf News) പത്രം, 2025-ലെ നവീകരണത്തിനു ശേഷം മസ്മക് കോട്ട മ്യൂസിയം വീണ്ടും തുറന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള റിപ്പോർട്ട്. പരിശോധിച്ച തീയതി
- 'എൻസൈക്ലോപീഡിയ ബ്രിട്ടാനിക്ക' (Encyclopaedia Britannica), “Ibn Saud”. പരിശോധിച്ച തീയതി
- 'വിക്കിമീഡിയ കോമൺസ്' (Wikimedia Commons), “Masmak Fort (12753717253).jpg”, ഫോട്ടോഗ്രാഫർ Francisco Anzola. പരിശോധിച്ച തീയതി